Çenek, tohumlu bitki embriyosunun bir parçası olan ve botanikte “tohum yaprağı” olarak da adlandırılan yapıdır. Embriyo tohum içindeyken oluşur; çimlenme sonrasında fide gelişimine katılır. Çeneklerin sayısı ve görünüşü bitki grupları arasında değişebilir. [1][2]
Yapısı ve görevleri
Çenek, embriyonun gelişen eksenine bağlıdır. Görevi türden türe farklılık gösterir: bazı tohumlarda depolanmış besinleri içerir ve fide bunları kullanır; bazılarında ise tohumun başka bölümündeki besinin emilmesine ve embriyoya aktarılmasına yardım eder. Mısırda çenek, endospermde bulunan besinlerin embriyoya taşınmasında rol oynar. [3] Çimlenme sırasında bazı çenekler toprak üstüne çıkar, genişleyerek kısa süre fotosentez yapabilir; başkaları tohumla birlikte toprak altında kalır. Bu iki gelişme biçimi, bütün bitkilerde aynı sürecin yaşanmadığını gösterir. [2][3] Çenekler, fide büyüdükçe solabilir veya dökülebilir; gerçek yapraklarla aynı gelişim yapısı değildir. [2]
Sayısı ve sınıflandırmadaki yeri
Çiçekli bitkilerin geleneksel sınıflandırmasında tek çenekliler bir, çift çenekliler genellikle iki çenek taşır. Bu terimler çenek sayısına dayanır; ancak “çift çenekliler” adı verilen geleneksel grup, modern bitki sınıflandırmasında tek başına doğal ve kapsamlı bir akrabalık grubu olarak görülmez. [1][3] Açık tohumlu bitkilerde birden fazla çenek bulunabilir; sayıları türlere göre değişir. [3] Bu nedenle çenek sayısı, bir bitkiyi tanımaya ve embriyo yapısını betimlemeye yarayan özelliklerden biridir; tek başına bütün akrabalık ilişkilerini belirlemez. Tohum ve fide incelenirken çeneklerin sayısı, konumu ve beslenmedeki işlevi diğer özelliklerle birlikte değerlendirilir. [1][2]