Özgür irade, insanın kararları ve eylemleri üzerinde ne tür bir denetime sahip olduğu sorusuyla ilişkili felsefi kavramdır. Kişinin başka türlü davranabilmesi, davranışının kaynağı olması veya gerekçeleri değerlendirerek seçim yapması, kavramı açıklamak için kullanılan başlıca yaklaşımlardır. Bunların aynı koşulu ifade edip etmediği tartışmalıdır.[1]
SEÇİM VE EYLEM
İrade özgürlüğü ile eylem özgürlüğü birbirinden ayrılabilir. Bir kişi bir yere gitmeyi seçtiği hâlde fiziksel bir engel yüzünden bunu gerçekleştiremeyebilir. Burada seçimin oluşması ile seçilen davranışın uygulanması farklı sorulardır. Benzer biçimde, dışarıdan engellenmeyen bir hareketin kişinin denetiminden yoksun bir dürtüyle gerçekleşmesi, yalnız hareket serbestliğinin yeterli olup olmadığını düşündürür.[2]
NEDENSELLİKLE İLİŞKİSİ
Bağdaşırcılık, olayların geçmiş koşullar ve doğa yasaları tarafından belirlenmesiyle özgür iradenin birlikte mümkün olabileceğini savunur. Bağdaşmazcılık ise bu ikisinin uyuşmadığını kabul eder. Bağdaşmazcı görüşler kendi içlerinde ayrılır: bazıları özgür iradeyi savunarak determinizmi reddederken bazıları özgür iradenin varlığını reddeder. Dolayısıyla nedenselliğin kabulü ya da reddi, tartışmadaki bütün konumları tek başına açıklamaz.[2]
AHLAKİ SORUMLULUK
Övgü, suçlama ve sorumluluk değerlendirmeleri, kişinin davranışına ne ölçüde sahip olduğu sorusuyla bağlantılıdır. Bazı kuramlar alternatif seçenekleri, bazıları ise eylemin kişinin değerleri ve gerekçelerinden doğmasını öne çıkarır. Psikoloji ve sinirbilim bulguları tartışmaya katkı sağlasa da hangi denetim türünün ahlaken gerekli olduğu felsefi bir değerlendirme olmaya devam eder. Bu yüzden özgür irade tek bir deney sonucuyla tanımlanan basit bir özellik değildir.[1]