Ünlü, konuşma sırasında hava akımının ses yolunda güçlü bir kapanma veya daralma olmadan geçtiği ses türüdür. Ünlülerin birbirinden ayrılmasında dilin ve dudakların konumu önemli rol oynar. Bu sesleri sınıflandırmak için yalnız bir alfabenin harflerine bakmak yeterli değildir; sesin nasıl üretildiği incelenir.[1][2]
DİLİN KONUMU
Ünlü yüksekliği, dilin ağız içindeki düşey konumunu anlatır. Dil yukarıdayken yüksek veya kapalı, aşağıdayken alçak veya açık ünlülerden söz edilir; arada orta yükseklikte sesler bulunur. Dilin yatay konumu ise ön, merkezî ve art ayrımını oluşturur. Merkezî terimi yatay konumu, orta terimi yüksekliği belirttiğinden bu iki özellik birbirinin yerine kullanılmaz.[2]
DUDAKLARIN BİÇİMİ
Dudakların yuvarlaklaştırılması, ses yolunun biçimini değiştirerek ünlünün niteliğine katkıda bulunur. Yuvarlak ünlüler, yuvarlaklaşmamış ünlülerden ayrılır; yuvarlaklaşmamış durumda dudaklar yayılmış veya daha nötr olabilir. Dilin yüksekliği ve yatay konumu ile dudak biçimi birlikte değerlendirilir. Böylece benzer bir dil konumunda üretilen sesler, dudakların farklı duruşları sayesinde ayrılabilir.[2]
DİĞER SES ÖZELLİKLERİ
Ünlüler süre bakımından uzun ve kısa, hava akımının geçtiği yola göre ağız veya geniz ünlüsü olarak da incelenebilir. Yumuşak damağın alçalması, havanın burun boşluğuna geçmesine izin verir. Hangi özelliklerin anlam ayırdığı, her dilin ses sistemine bağlıdır. Ünlü alanı kesintisiz değişebilen fiziksel konumlardan oluştuğu için sınıflandırma, bu süreklilik içinde karşılaştırılabilir bölgeler tanımlayan bir araçtır.[2]