İşlem maliyeti, bir mal veya hizmetin fiziksel üretim giderinden ayrı olarak ekonomik değişimin düzenlenmesi, yürütülmesi ve denetlenmesi sırasında ortaya çıkan maliyetleri anlatır. Bilgi arama, fiyat ve koşulları karşılaştırma, pazarlık, sözleşme hazırlama, performansı izleme ve uyuşmazlıkları çözme için harcanan zaman ve kaynaklar bu kapsamda değerlendirilebilir.[1]
KURAMSAL KÖKEN
Ronald Coase, firma ile piyasanın üretimi koordine eden alternatif düzenekler olduğunu ve hangi düzenlemenin seçileceğinin işlem maliyetleriyle açıklanabileceğini savundu. Oliver Williamson bu yaklaşımı sözleşme ve yönetişim ekseninde geliştirdi. Sınırlı akılcılık, eksik sözleşmeler, belirsizlik ve taraflardan birinin özel yatırımlar nedeniyle diğerine bağımlı hale gelmesi, işlem maliyetlerini etkileyen başlıca koşullardır.[1][2]
KURUMSAL SONUÇLAR
Bir işletme, piyasadan satın alma ile faaliyeti kendi bünyesinde yürütme arasında yalnız üretim fiyatını karşılaştırarak karar vermez. Tedarikçinin değiştirilmesi zorlaştıkça, kaliteyi ölçmek güçleştikçe veya uyarlama gereksinimi arttıkça daha ayrıntılı sözleşmeler ya da dikey bütünleşme tercih edilebilir. Buna karşılık hiyerarşik örgütlenme de bürokrasi ve zayıf teşvik maliyetleri doğurur. İşlem maliyeti yaklaşımı, farklı yönetişim biçimlerini bu karşılaştırma üzerinden inceler.[2]