İridyum, simgesi Ir ve atom numarası 77 olan, platin grubu içinde yer alan sert, yoğun ve gümüşî bir metaldir. Çok yüksek erime noktasına sahiptir ve korozyona karşı olağanüstü dayanıklıdır. Yer kabuğunda seyrek bulunur; ticari üretimde çoğunlukla nikel rafinasyonunun yan ürünü olarak elde edilir. [1][2]
Tarihçesi ve özellikleri
İngiliz kimyager Smithson Tennant, 1803’te ham platin örneklerini incelerken iridyumu osmiyumla birlikte keşfetti. İridyum adı, bazı tuzlarının belirgin renk çeşitliliğine gönderme yapan, gökkuşağı anlamındaki Yunanca iris sözcüğünden gelir. Metal doğada nehir çökeltilerinde bileşiksiz hâlde de bulunabilir. İridyumun iki kararlı izotopu vardır. Yüksek yoğunluğu ve kimyasal tepkimelere karşı direnci, onu özel alaşımlarda ve hassas parçalarda kullanışlı kılar. [1][2]
Kullanım alanları ve jeolojik önemi
İridyum, yüksek sıcaklık ve aşınmaya dayanım gereken bazı elektrik kontaklarında, bujilerde ve özel alaşımlarda kullanılır. Osmiyumla oluşturduğu alaşım kalem uçları ve pusula yatakları gibi dayanıklı parçalarda değerlendirilmiştir. Platin-iridyum alaşımı, geçmişte metre standardının üretiminde de kullanılmıştır. İridyumun jeolojik araştırmalardaki önemi, Kretase-Paleojen sınırına yakın bazı kayaçlarda görülen anormal zenginleşmeyle ilişkilidir. Dünya kabuğundaki düzeylere kıyasla meteoritlerde daha yüksek miktarda bulunması, bu zenginleşmenin Dünya dışı bir çarpma olayıyla bağlantılı olabileceği yorumunu destekler. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu tarafından kaydedilen çalışmalar da sınır katmanındaki iridyum anomalileri ile kitlesel yok oluş arasındaki ilişkiyi ele almıştır. Bununla birlikte, iridyum bulgusu tek başına yok oluşun tüm süreçlerini açıklamaz. Elementin bilinen bir biyolojik işlevi yoktur. [1][3]