İtriyum, simgesi Y ve atom numarası 39 olan, gümüşî renkli bir metaldir. Periyodik tabloda 3. grupta ve d-blokta yer alır; lantanit serisinin üyesi değildir. Bununla birlikte, benzer kimyasal özellikleri ve doğada lantanitlerle birlikte bulunduğu mineraller nedeniyle nadir toprak elementleri arasında değerlendirilir. Yer kabuğunda çoğunlukla başka elementlerle birleşik hâlde bulunur. [1][2]
Keşfi ve özellikleri
Elementin adı, İsveç’te nadir toprak elementleri araştırmalarında önemli bir yer tutan Ytterby’den gelir. Erbiyum, terbiyum ve iterbiyum adları da aynı yer adından türemiştir. İtriyum 1794’te Johan Gadolin’in Ytterby’den gelen bir mineral üzerinde yaptığı incelemelerle tanımlandı; metal örneği daha sonra elde edildi. İtriyum içeren mineraller arasında ksenotim, monazit ve bastnazit bulunur. Metal, kalsiyumla itriyum florürün indirgenmesi gibi yöntemlerle üretilebilir. [1][2]
Bileşikleri ve kullanımları
İtriyumun teknolojik uygulamaları çoğunlukla metalinden değil, bileşiklerinden kaynaklanır. İtriyum-alüminyum garnet (YAG), lazerlerde kullanılan kristal malzemelerden biridir; itriyum oksit ise bazı camların ve süperiletken malzemelerin bileşiminde yer alır. İtriyum içeren fosforlar geçmişte renkli televizyon tüplerinde kırmızı ışık üretmek için kullanılmıştır. Günümüzde itriyum katkılı malzemeler LED’ler ve çeşitli optik uygulamalarda da değerlendirilir. İtriyum, alüminyum ve magnezyum alaşımlarına katılarak bu alaşımların dayanımını artırabilir. Radyoaktif itriyum-90’ın bazı kanser tedavilerinde kullanımı da vardır; bu, kararlı itriyum metalinin kullanımından farklı, belirli bir izotopa dayalı uygulamadır. Elementin bilinen bir biyolojik işlevi yoktur. [1]