Açık bilim, bilimsel bilgiye erişimi, araştırma sonuçlarının yeniden kullanılmasını ve bilgi üretim sürecinin şeffaflığını geliştirmeyi amaçlayan ilke ve uygulamalar bütünüdür. Yalnızca makalelerin ücretsiz okunmasını değil; uygun koşullarda verilerin, yöntemlerin, yazılımların ve araştırma altyapılarının paylaşılmasını da kapsar. [1]
Kapsamı
- Açık erişim: Bilimsel yayınların erişilebilir olması.
- Açık araştırma verisi: Verilerin, açıklayıcı bilgiler ve kullanım koşullarıyla paylaşılması.
- Açık yazılım ve donanım: Araştırmada kullanılan araçların incelenmesini ve yeniden kullanılmasını sağlayan paylaşım uygulamaları.
- Açık altyapılar: Bilgiyi saklayan, tanımlayan ve erişime sunan sürdürülebilir sistemler.
- Toplumsal katılım: Bilimsel süreçlerle toplum arasında bilgi alışverişi kurulması. [1, 2]
Bilimsel işlevi
Araştırma ürünlerinin erişilebilir olması, başka araştırmacıların kullanılan yöntemleri incelemesini ve sonuçları farklı koşullarda değerlendirmesini kolaylaştırır. UNESCO yaklaşımı; açıklıkla birlikte eşitliği, kapsayıcılığı ve sürdürülebilirliği de ele alır. Açık bilim bu nedenle yalnızca bir yayıncılık yöntemi değil, araştırmanın yürütülmesi ve paylaşılmasıyla ilgili daha geniş bir çerçevedir. [2]
Sınırlar ve sorumluluklar
Açıklık, bütün verilerin koşulsuz yayımlanması anlamına gelmez. Kişisel bilgiler, gizlilik yükümlülükleri, fikrî haklar ve hassas araştırma konuları nedeniyle erişimin sınırlandırılması gerekebilir. Paylaşılacak materyalin hangi koşullarda kullanılabileceği açıkça belirtilmelidir. Bir dosyanın internetten indirilebilir olması, tek başına sınırsız yeniden kullanım izni verildiğini göstermez. [2]
Uluslararası çerçeve
UNESCO'nun 2021 tarihli Açık Bilim Tavsiye Kararı; ortak kavramları, değerleri ve uygulama alanlarını tanımlar. Kurumlar açısından eğitim, altyapının devamlılığı ve araştırmacıları destekleyen uygulamalar bu yaklaşımın temel parçalarıdır. [1, 2]