Aşınma çevrimi, William Morris Davis’in 19. yüzyılın sonlarında geliştirdiği ve yeryüzü şekillerinin zaman içindeki gelişimini aşamalı bir düzen içinde açıklayan jeomorfoloji modelidir. “Davis çevrimi” veya “coğrafi çevrim” adlarıyla da anılır. Model, özellikle bir kara kütlesinin yükselmesinden sonra aşındırıcı süreçlerle biçimlenmesini tasvir eder; bütün peyzajların aynı sırayı izlediğini kanıtlayan evrensel bir yasa değildir. [1][2]
Modelin aşamaları
Davis’in şemasında hızlı bir tektonik yükselmenin ardından uzun bir görece durağanlık dönemi gelir. Bu sırada akarsular ve başka dış etkenler yüzeyi aşındırır. Gelişim geleneksel olarak gençlik, olgunluk ve yaşlılık aşamalarına ayrılır. Gençlikte akarsular vadileri derinleştirir; olgunlukta drenaj ağı genişler ve rölyef belirginleşir. Yaşlılıkta yükseltilerin alçalmasıyla arazi, Davis’in “peneplen” dediği, deniz seviyesine yakın ve az engebeli bir yüzeye yaklaşır. [1][2] Aşamalar kesin süreler veya her yerde gözlenen sınırlar olarak düşünülmemelidir.
Bilim tarihindeki yeri
Davis’in modeli, 20. yüzyılın ilk yarısında jeomorfoloji üzerinde etkili olmuş; araştırmacılar tarafından farklı bölgelerin gelişimini yorumlamak için kullanılmıştır. [1][2] Sonraki eleştiriler, modelin geniş alanlarda hızlı yükselme ve ardından uzun süreli tektonik durgunluk varsayımını sorgulamış, yeryüzü kabuğu ve yüzey süreçlerinin daha karmaşık olduğunu vurgulamıştır. Antony R. Orme’un bilim tarihine ilişkin incelemesi, modelin uzun süre baskın kaldığını, ancak yer kabuğu ve yüzey davranışına ilişkin anlayış geliştikçe etkisinin zayıfladığını belirtir. [2] Günümüzde aşınma çevrimi, tarihsel etkisi ve idealize edilmiş açıklama gücüyle ele alınır; gerçek arazi gelişimini değerlendirirken tek başına yeterli kabul edilmez.