Analitik makine, İngiliz matematikçi ve mucit Charles Babbage’ın 1830’lardan itibaren geliştirdiği, farklı matematiksel işlemleri talimatlara göre yapması tasarlanan mekanik hesaplama makinesidir. Babbage’ın daha önceki Fark Makinesi belirli matematik tablolarını hesaplamaya yönelikken Analitik Makine genel amaçlı hesaplama fikrini hedefliyordu. Tasarım, tamamlanmış ve çalışır bir bilgisayar değil, farklı sürümleri bulunan bir projeydi [1][2].
Tasarımı ve işleyişi
Babbage’ın tasarımında “değirmen” adı verilen bölüm aritmetik işlemleri, “depo” ise sayıları saklamayı üstlenecekti. Delikli kartlar işlemlerin sırasını belirleyerek makineye talimat vermek üzere düşünülmüştü. Bu yaklaşım, makinenin tek bir önceden belirlenmiş hesaplama tablosuyla sınırlı kalmaması fikrinin temeliydi. Tasarımlarda hesaplama sonuçlarını yazdırmaya yönelik düzenek de bulunuyordu [1][2]. Oxford Üniversitesi Tarih Bilimleri Müzesi, makinenin yapılabilseydi genel amaçlı bir bilgisayar olacağını ve Babbage’ın talimat listeleri hazırladığını açıklar [2].
Babbage Analitik Makine tasarımını yıllar içinde değiştirdi; bu nedenle onu tek, değişmez bir çizim olarak tanımlamak yanıltıcı olur. Tam boyutlu makine tamamlanmadı. Londra Bilim Müzesi koleksiyonundaki nesne, makinenin değirmeninden bir bölüm ile baskı mekanizmasını içeren bir deneme modelidir; kayıt, bu parçanın Babbage’ın ölümünde yapım aşamasında olduğunu belirtir [3].
Bilgisayar tarihindeki yeri
Analitik Makine, bellek benzeri sayı deposunu, işlem birimini ve talimatlarla yönlendirilen hesaplamayı aynı tasarımda birleştirmesi nedeniyle bilgisayar tarihinin önemli öncüllerinden sayılır [1]. Ada Lovelace, 1843’te makine üzerine yayımlanan açıklamaya notlar ekledi; bu notlarda hesaplama adımlarını ve tekrarlı işlemleri ele aldı [2]. Makine tamamlanmadığından, önerilen yetenekleri çalışan bir aygıtın sınanmış performansıyla karıştırmamak gerekir.