Arasta, çoğunlukla bir sokak boyunca karşılıklı sıralanmış dükkânlardan oluşan geleneksel çarşı türüdür. Dükkânlar genellikle benzer veya aynı malların ticaretine ayrılır; bu nedenle terlikçiler, kürkçüler ya da baharatçılar arastası gibi adlar alabilir. Sokak çoğu örnekte tonoz veya çatıyla örtülüdür, ancak üstü açık arastalar da vardır. Bu nedenle her arastanın bütünüyle kapalı olduğu söylenemez. [1]
Yapısı ve ticari işlevi
Arastalar, Osmanlı kentlerindeki ticaret alanının bedesten ve han gibi başka öğeleriyle birlikte bulunabilirdi; ancak bu yapı türleri birbirinin eş anlamlısı değildir. Arasta çoğunlukla tek bir sokak çevresinde düzenlenen dükkân sıralarıyla tanımlanırken bedesten farklı bir yapı türüdür. ODTÜ’de yayımlanan çalışma, bedesten, han, arasta ve çarşıyı Osmanlı ticari mekânlarını inceleyen ayrı başlıklar olarak ele alır. [1][2]
Arastaların dükkânları bazen bir vakıf yapısına gelir sağlamak üzere kurulmuş, bazıları ise bu tür bir yapıdan ayrı konumlanmıştır. Cami yakınındaki arastalar, ticareti ibadet yapısıyla ilişkili kent yaşamına bağlayabilir; ancak bu ilişki her örnek için zorunlu bir kuruluş kuralı değildir. [1]
Adı ve tarihî örnekleri
TDV İslâm Ansiklopedisi, kelimenin Farsçadaki “düzenlemek, sıraya koymak” anlamıyla bağlantısını aktarır; Türkçede çarşı anlamı kazanmasının açıklamasını ise kesin değil, ihtimalli biçimde verir. Dükkânların karşılıklı dizilmesi ve ordugâh pazarlarının düzeni, öne sürülen açıklamalardandır. [1]
Arastalar mimari özellikleri bakımından da çeşitlilik gösterir: Kapalı örneklerde dükkânlar sokağa açılır, bazı sokaklar ise açık bırakılır. Selimiye Camii çevresindeki Edirne arastası ve Yenicami Külliyesi’ne ait Mısır Çarşısı, kaynakta anılan tarihî örnekler arasındadır. Bu örnekler, arastaların tek bir plan kalıbına indirgenemeyeceğini gösterir. [1]