Astenosfer, Dünya’nın üst mantosunda litosferin altında bulunan, sıcak ve hareketli bir kayaç bölgesidir. Adı, Yunanca “zayıf” anlamındaki asthenes sözcüğünden gelir. Litosfer ile astenosfer arasındaki ayrım yalnızca kimyasal bileşime göre değil, kayaçların mekanik davranışına göre yapılır; bu nedenle sınırın derinliği her yerde aynı değildir. [1][2]
Fiziksel özellikleri
Astenosfer, bütünüyle erimiş ya da magma hâlinde bir tabaka değildir. Manto kayaçları kısa zaman ölçeklerinde katı davranırken, yüksek sıcaklık ve basıncın etkisiyle jeolojik zaman boyunca yavaşça şekil değiştirebilir ve akabilir. Bu hareketlilik, kayaçların sıvı olduğu anlamına gelmez. Astenosferin bazı kesimlerinde kısmi erime görülebilir; ancak bu, tüm katmanın erimiş olduğu şeklinde genellenemez. [1][2]
Levha tektoniğindeki rolü
Tektonik levhalar, kabuk ile üst mantonun en üstündeki rijit bölümden oluşan litosferin parçalarıdır. Bu levhalar, daha hareketli astenosfer üzerinde yer değiştirir. Levha hareketini yalnızca astenosferin akışıyla açıklamak doğru değildir; levha sınırlarındaki süreçler ve mantodaki hareketler de önem taşır. [2] Dalma-batma bölgelerinde aşağı taşınan su, çevredeki kayaçların erimesini kolaylaştırabilir. Levhaların ayrıldığı yerlerde basıncın azalması da sınırlı erimeye yol açabilir. Bu nedenle astenosferde bazı noktalarda magma bulunsa da levhalar genel olarak “magma denizinde yüzmez”; altlarındaki manto çoğunlukla katıdır ve uzun sürelerde yavaşça akar. [1]