Astraryum, astronomik göstergeleri bir saat mekanizmasıyla birleştiren tarihî bir aygıttır. Terim özellikle 14. yüzyılda İtalyan saat yapımcısı ve bilgin Giovanni Dondi dall’Orologio’nun tasarladığı düzenekle ilişkilidir. Dondi’nin özgün aygıtı günümüze ulaşmamıştır; tasarımına ilişkin bilgi, kendi yazdığı Tractatus Astrarii adlı el yazması ve daha sonraki rekonstrüksiyonlar üzerinden incelenir. [1]
Dondi’nin astraryumu
Dondi’nin aygıtı, dönemin bilinen gök cisimlerinin hareketlerini mekanik göstergelerle sunmayı amaçlıyordu. Milano’daki Leonardo da Vinci Ulusal Bilim ve Teknoloji Müzesi’nin anlatımına göre mekanizmada gezegenler, Güneş ve Ay için ayrı kadranlar bulunuyordu; ayrıca saat, takvim ve Ay tutulmalarını öngörmeye yönelik göstergeler yer alıyordu. Bu tasarım, Ptolemaiosçu evren modelini mekanik olarak temsil ediyordu; modern astronominin bir modeli olarak değerlendirilmemelidir. [1]
Özgün astraryumun yapım tarihi konusunda farklı tarihlendirmeler ileri sürülmüştür. Müze anlatımı, yapım döneminin 14. yüzyılın ikinci yarısına yerleştirildiğini ve aygıtın izlerinin 16. yüzyılda kaybolduğunu bildirir. Dondi’nin açıklamalarının bulunduğu el yazması, aygıtın yapımını ve mekanik düzenini yeniden anlamaya imkân vermiştir. [1]
Rekonstrüksiyonlar ve tarihsel önemi
Müze koleksiyonlarında görülen örnekler, özgün aygıt değil, tarihî açıklamalara dayanılarak yapılmış rekonstrüksiyonlardır. Leonardo da Vinci Müzesi için Luigi Pippa’nın hazırladığı örnek 1961–1963 yıllarında tamamlanmıştır. Smithsonian Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi kataloğunda da Dondi’nin astraryumunun bir replikası olarak tanımlanan astronomik saat kaydı vardır; nesne 1961 tarihli olarak listelenir. [1][2]
Astraryum, ortaçağ saatçiliği, matematik ve astronomi tarihinin kesişimini gösteren bir örnektir. Tarihsel değerini, gök hareketlerini kendi döneminin kozmolojik anlayışı içinde mekanik biçimde görünür kılma girişiminden alır. [1]