Jeolojik ayrışma, kayaçların ve minerallerin Dünya yüzeyinde ya da yüzeye yakın yerde parçalanması veya kimyasal değişime uğramasıdır. Ayrışma sırasında oluşan malzeme bulunduğu yerde kalabilir. Malzemenin su, rüzgâr ya da buz gibi etkenlerle taşınması ise erozyonla ilişkilidir. Ayrışma, kayaçların parçalanmasına ve yeryüzü şekillerinin uzun süre içinde değişmesine katkı verir. [1][2]
Başlıca türleri
Fiziksel (mekanik) ayrışmada kayaç daha küçük parçalara bölünür, fakat onu oluşturan minerallerin kimyasal yapısı değişmez. Kaya çatlaklarındaki suyun donup genleşmesi ve sıcaklık değişimleriyle minerallerin genişleyip daralması bu sürece örnek verilebilir. Kimyasal ayrışmada ise minerallerin yapısı değişir ya da mineraller çözünür. Su ve asitlerin kireçtaşını çözmesi, oksijenin kayaçlardaki demirli minerallerle tepkimeye girmesi bu türdendir. [1][2]
Etkenler ve sonuçlar
Ayrışmanın türü ve hızı kayaçların özelliklerine, suya, sıcaklık değişimlerine ve çevredeki kimyasal koşullara bağlıdır. Bitki kökleri çatlakları genişleterek fiziksel parçalanmaya katkı sağlayabilir. [1] Ayrışma süreçleri çoğu yerde birlikte işler: fiziksel parçalanma kayaçta yeni yüzeyler açarken kimyasal tepkimeler mineralleri dönüştürebilir. Oluşan parçalar ve çözünmüş maddeler daha sonra taşınarak topraklara ve tortullara katkıda bulunabilir. Ayrışma ile erozyon bu nedenle eş anlamlı değildir: ayrışma malzemeyi yerinde parçalar ya da değiştirir; erozyon onu yerinden uzaklaştırır. [2]