Bâleybelen (Bālaybalan), Arapça, Farsça ve Türkçenin dilbilgisel unsurlarını bir araya getiren, Avrupa kökenli olmayan erken yapma dillerden biridir. Encyclopaedia Iranica’ya göre bu dil, söz varlığı ve yapısı nedeniyle söz konusu dillerin konuşurları tarafından doğrudan anlaşılmaz. Dil hakkındaki bilgiler büyük ölçüde sözlük niteliğindeki yazılı kaynaklara dayanır. [1]
Kökeni ve yazılı kaynakları
Bâleybelen’in ilk yaratıcısının kim olduğu kesin olarak bilinmemektedir. Iranica, eski araştırmalarda dilin tasavvufî veya Hurûfî çevrelerle ilişkilendirildiğini ve Fazlullah Esterâbâdî’nin olası yaratıcı olarak öne sürüldüğünü aktarır; bunlar kesinleşmiş sonuçlar değildir. [1]
Mustafa Koç’un yayımladığı araştırmayı değerlendiren Iranica’ya göre Muhyî-i Gülşenî, 1580’de Bâleybelen üzerine bir sözlük ve dilbilgisi çalışması hazırlamış ve dili kendi oluşturduğu bir sistem olarak tanıtmıştır. Muhyî’nin başka bir çok dilli sözlüğünde de Bâleybelen’e ayrılmış bir bölüm bulunduğu belirtilir. Bununla birlikte, sözlükteki açıklamalar dilin daha önceki oluşumuna dair tüm soruları çözmez; kaynağın değerlendirmesi, kelime hazinesinin yayımlanmadan önce kolektif biçimde gelişmiş olabileceğini de kaydeder. [1]
Yapısı ve araştırılması
Bâleybelen, yalnızca Türkçe, Farsça ve Arapçadan sözcük alan bir karışım olarak tanımlanmaz. Araştırmacılar, özgün söz varlığının yanı sıra bu dillerden esinlenen dilbilgisi özelliklerini de inceler. Ca’ Foscari Üniversitesi’nde arşivlenen 2020 tarihli çalışma, dilin tarihini ve yapısını bu üç dille ilişkisi içinde ele alır; yazım, sesletim ve sözcük oluşumuna da değinir. [2]
Bâleybelen’in sınırlı metin malzemesi, tarihsel kullanım çevresini ve konuşur topluluğunu kesin biçimde belirlemeyi güçleştirir. Bu nedenle dilin kökeni ve işlevi hakkındaki yorumlarda mevcut yazma kaynakları ile sonraki araştırmalar birbirinden ayrılmalıdır. [1][2]