Büyük Elektron-Pozitron Çarpıştırıcısı (LEP), CERN’de elektron ve pozitron demetlerini çarpıştırarak parçacık fiziğini inceleyen dairesel bir hızlandırıcıydı. Yaklaşık 27 kilometrelik halkası, inşa edildiği dönemdeki en büyük elektron-pozitron hızlandırıcısıydı. LEP’in tüneli daha sonra Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC) için kullanıldı. [1]
Tasarım ve işletim
CERN’in İsviçre-Fransa sınırındaki tesisinde bulunan LEP’te elektronlar ile pozitronlar zıt yönlerde dolaştırılıp çarpıştırılıyordu. İlk demet 14 Temmuz 1989’da halkada dolaştı; çarpışmalar aynı yılın ağustosunda başladı. ALEPH, DELPHI, L3 ve OPAL adlı dört deney düzeneği çarpışma ürünlerini kaydetti. Başlangıç enerjisi, Z bozonlarını incelemek üzere yaklaşık 91 GeV olarak seçilmişti. 1995’te başlayan yükseltmelerle LEP’in enerjisi artırıldı; 2000’de çarpışma enerjisi 209 GeV’nin üzerine çıktı. [1][2]
Bilimsel katkı ve kapanış
LEP deneyleri, elektrozayıf etkileşimin özelliklerini ayrıntılı biçimde ölçerek Standart Model’in sınanmasına katkıda bulundu. Z bozonunun bozunmalarına ilişkin ölçümler, parçacık fiziğinde bilinen madde parçacıklarının üç ailesi bulunduğuna dair kanıt sağladı. Bu çıkarım, özellikle nötrino türlerine ilişkin verilerin kuramsal beklentilerle karşılaştırılmasına dayanıyordu. LEP 2 Kasım 2000’de kapatıldı; aynı tünelde LHC’nin kurulmasına yer açıldı. CERN’in bu iki hızlandırıcısı farklı parçacık türlerini ve enerji aralıklarını araştırsa da, LHC’nin altyapısı LEP için açılmış tünelden yararlandı. Böylece LEP’in mirası hem deney sonuçlarında hem de tesisin sonraki kullanımında sürdü. [1][2]