Bağımsız ve bağımlı değişkenler, matematikte fonksiyonların; deney ve istatistikte ise araştırma sorularının açıklanmasında kullanılan adlardır. y=f(x) gösteriminde x genellikle bağımsız değişken, y ise değeri x'e bağlı olan değişken olarak adlandırılır. Araştırma bağlamında bağımsız değişken açıklayıcı ya da deneyde değiştirilen, bağımlı değişken ise ölçülen sonuç rolünü üstlenebilir. Terimlerin anlamı kullanıldıkları alana göre değerlendirilmelidir. [1][2]
Fonksiyon ve model bağlamı
Bir fonksiyon, tanım kümesindeki her girdiye tek bir çıktı eşler. Bu nedenle y=4x−5 bağıntısında x'e bir değer verildiğinde y hesaplanır; x bağımsız, y bağımlı değişken diye adlandırılır. Birden fazla girdili fonksiyonda birden fazla bağımsız değişken olabilir. Bu adlandırma, bağımsız değişkenin gerçek dünyada başka hiçbir etkene bağlı olmadığı anlamına gelmez; yalnızca incelenen fonksiyon veya model içindeki rolünü belirtir. Örneğin bir modelde sonuç birden fazla değişkene bağlı olabilir. [1]
Deney ve gözlemsel araştırma
Deneyde araştırmacı genellikle bir değişkeni değiştirir veya farklı koşullara atar ve bunun ölçülen sonuç üzerindeki etkisini inceler. Değiştirilen değişkene bağımsız, ölçülen sonuca bağımlı değişken denmesi yaygındır. Örneğin çalışma süresi ile sınav puanı arasındaki ilişki araştırılabilir; ancak gözlemsel bir araştırmada süreyi araştırmacı belirlememiş olabilir. Bu durumda başka etkenler de puanla ilişkili olabilir. Dolayısıyla değişkenlere bu adların verilmesi tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz. Deneysel bir tasarım nedensel sorulara yönelik olabilirken, yalnızca değişkenlerin birlikte değişimini inceleyen bir araştırma bu sonucu kendiliğinden ortaya koymaz. [2]