Başkalaşım kayaçları, önceden var olan magmatik, tortul ya da başkalaşım kayaçlarının mineralojik, kimyasal veya dokusal değişime uğramasıyla oluşur. Bu değişim, genellikle yer kabuğunun derinliklerinde sıcaklık, basınç, yönlü gerilme veya sıcak, mineralce zengin akışkanların etkisiyle gerçekleşir. Süreç esas olarak katı hâlde ilerler; kayaç bütünüyle eriyip magma hâline gelirse başkalaşım yerine magmatik süreç söz konusudur. [1][2]
Oluşum süreçleri
Başkalaşım düşük dereceli koşullardan daha yüksek sıcaklık ve basınçlara uzanan bir aralıkta gelişebilir. Bölgesel başkalaşım, dağ oluşumu gibi süreçlerle geniş kayaç kütlelerini etkileyebilir. Bir magmatik sokulumun çevresindeki kayaçları ısıtması ise yerel, dokanak başkalaşımına örnektir. Mineralce zengin akışkanlar da kayaçlarla tepkimeye girerek mineral bileşimini değiştirebilir. Isı ve basınç arttıkça mineraller yeniden kristalleşebilir veya yeni mineraller oluşabilir; yüksek dereceli başkalaşımda ana kayaçtan geriye kalan özellikleri belirlemek güçleşebilir. [1][2]
Doku ve örnekler
Yönlü basınç, bazı minerallerin paralel hizalanmasına yol açarak yapraklanma ya da bantlı bir doku oluşturabilir. Şist ve gnays bu tür dokular gösterebilir. Mermer ve kuvarsit ise çoğunlukla yapraklanmamış başkalaşım kayaçlarıdır: mermer genellikle kireçtaşının, kuvarsit ise kuvarsça zengin kumtaşının dönüşmesiyle oluşur. Bununla birlikte kayaçlar yalnızca ana kayaçlarına bakılarak sınıflandırılmaz; mineral bileşimi, doku ve oluşum koşulları da önemlidir. Bu kayaçların incelenmesi, jeologların kayaçların geçirdiği ısıl ve tektonik süreçleri anlamasına yardımcı olur. [1][2]