Baca, soba, şömine ve bazı sanayi donanımlarında oluşan dumanı ve yanma gazlarını dışarı taşıyan kanal ya da kanal sistemidir. Yapıdaki baca yalnızca çatının üzerinde görülen gövdeden ibaret değildir; yanma cihazına bağlanan ve gazların geçtiği iç kanal da sistemin parçasıdır. Tasarım, cihazın türüne ve binanın koşullarına göre değişir.
Çekiş ve hava akışı
Doğal çekişli bacalarda sıcak gazların yükselmesi kanal boyunca hava akımı oluşturur. Bu çekişin gücü; gazlarla dış ortam arasındaki sıcaklık farkı, kanalın yüksekliği ve kesiti, rüzgâr ve binadaki hava basıncı gibi etkenlerden etkilenebilir. Şömine veya sobanın çalışması için yeterli yanma havası gerekir. Baca soğukken ya da ateş zayıf yanarken doğal çekişli şöminelerde ters akım görülebilir; evdeki egzoz fanları da dumanın içeri geri dönmesi riskini artırabilir. [1]
Bacalar tuğla, taş, beton veya metal gibi farklı malzemelerden yapılabilir. İç yüzeydeki astar, gazların duvarlardaki çatlaklardan sızmasını önlemeye yardımcı olur. Bir gövde içinde ayrı cihazlara hizmet eden birden fazla kanal bulunması mümkündür; kanalların durumu ve düzeni önem taşır.
Tarih ve mimarideki yeri
Bacalar, tuğlanın kullanılabilir hâle gelmesiyle konutlarda geç Orta Çağ’da yaygınlaşmaya başladı. Daha önce birçok evde merkezi açık ocak yakılıyor, duman çatıdaki aralıklardan çıkıyordu. Yapılar bölümlendikçe farklı odalara şömineler eklendi; 18. ve 19. yüzyıllarda aynı baca gövdesinde ayrı şöminelere hizmet eden kanallar daha karmaşık sistemler oluşturdu. [2]
Bacalar, kullanılmadıkları zamanlarda da tarihî yapının görünümünde ve havalandırmasında rol oynayabilir. Eski bir kanalın yeniden kullanılması ya da değiştirilmesi, yapının ve kanalın durumuna göre değerlendirilir. Bu nedenle baca, hem işlevsel bir gaz tahliye yolu hem de kimi binalarda korunması gereken mimari bir öğedir.