Balbal, eski Türk topluluklarına ait taş anıt ve anma alanlarıyla ilişkilendirilen arkeolojik bir terimdir. Kullanımı araştırmacılar arasında bütünüyle aynı değildir; insan biçimli taş heykellerle, anma alanlarına dizilen daha yalın dikili taşları birbirinden ayırmak önemlidir. Bu nedenle her insan biçimli taş heykeli veya her dikilitaşı otomatik olarak balbal diye adlandırmak doğru olmaz. [1][2]
Arkeolojik bağlamı
Erken Orta Çağ bozkırlarında görülen bazı anma düzenlemeleri, taş levhalarla çevrili kare bir alanı, alanın doğu bölümündeki bir heykeli ve doğuya doğru uzanan taş dizisini bir araya getirir. Araştırmalarda bu tür anıt kompleksleri, özellikle seçkin kişilerin anılmasıyla ilişkilendirilmiştir. Dizideki taşların biçimi ve işlenme düzeyi, insan yüzü veya beden özellikleri taşıyan heykellerden farklı olabilir. Buluntunun konumu, çevresindeki yapılar, yazıtlar ve diğer arkeolojik veriler, hangi terimin kullanılacağını değerlendirmede önem taşır. [1][2]
Anlamı ve yorum farklılıkları
Dizideki her taşın ölen kişinin öldürdüğü bir düşmanı temsil ettiği açıklaması literatürde yaygın biçimde aktarılır. Bununla birlikte taş dizilerinin işlevi ve “balbal” teriminin kapsamı konusunda araştırmacılar arasında kesin bir uzlaşma yoktur. Anıt alanları üzerine çalışmalar, bu düzenlemelerin anma işlevini vurgularken, taşların anlamına ilişkin yorumların ayrıca tartışılması gerektiğini gösterir. Türk Tarih Kurumunda yayımlanan araştırma ise bazı çevrili alanların anıt mı yoksa yakma törenleriyle bağlantılı alanlar mı olduğu sorusunu ele alır; dolayısıyla cenaze bağlamı da değerlendirmeye katılır. Balballar ve ilişkili anıtlar, bozkır toplumlarının anma ve ölüm pratiklerini incelemede maddi kanıtlardır. [1][2]