Biçimbirim, bir dilin dilbilgisel yapısında anlam veya dilbilgisel işlev taşıyan en küçük birimdir; uluslararası dilbilim yazınında morfem terimi kullanılır. Bu birim tek başına bir sözcük olabilir ya da başka bir biçimbirime bağlanarak kullanılabilir. Heceyle aynı şey değildir: bir hece anlamlı olmak zorunda değilken, biçimbirim anlam ya da dilbilgisel işlev katkısıyla tanımlanır. [1][2]
Bağımsız ve bağımlı biçimbirimler
Tek başına sözcük olarak kullanılabilen biçimbirimlere bağımsız, başka bir biçimbirime bağlanması gerekenlere bağımlı biçimbirim denir. SIL International’ın dilbilim terimleri sözlüğü, biçimbirimi dilbilgisindeki en küçük anlamlı birim olarak tanımlar ve bu tür birimlerin her zaman bütün bir heceye karşılık gelmediğini örneklerle açıklar. [1] Örneğin İngilizcede “dogs” sözcüğü, sözlük anlamını taşıyan “dog” ile çoğul işlevli “-s” biçimbirimlerinden çözümlenebilir.
Türkçede “evler” sözcüğü “ev” kökü ile çoğul eki “-ler” olarak çözümlenir; “evlerde” biçiminde bunlara bulunma durumu eki “-de” eklenir. Bu örnekler, eklerin yeni sözcük türetmenin yanı sıra sayı veya durum gibi dilbilgisel bilgileri de gösterebildiğini anlatır. Köklerin her dilde tek başına kullanılabildiği varsayılmamalıdır; bağımsızlık ve bağımlılık dile ve sözcüğün yapısına göre değişebilir. [2]
Biçimbilimdeki yeri
Biçimbilim, sözcüklerin iç yapısını ve biçimbirimlerin birleşme yollarını inceler. Sheffield Üniversitesinin açıklaması, biçimbirimleri anlam veya işlev taşıyan en küçük dil birimleri olarak ele alır ve bağımsız, bağımlı biçimbirim ayrımını örnekler. [2] Bununla birlikte çözümleme, her sözcüğü mekanik biçimde parçalara ayırmaktan ibaret değildir. Biçim ile işlev arasındaki ilişki bazı örneklerde karmaşıklaşır; biçimbirimin tanımlanması ve farklı biçimlerinin değerlendirilmesi kuramsal yaklaşımlara göre değişebilir. [1]