Bilişsel şema, bir kişi, nesne, olay veya durumla ilgili bilgileri düzenleyen zihinsel yapıdır. Birbiriyle ilişkili kavramları ve beklentileri bir araya getirerek yeni bilgilerin yorumlanmasına yardımcı olur. Şemalar, kişinin doğrudan deneyimlerinden olduğu kadar başkalarından öğrendiği bilgilerden de beslenir. Bu nedenle yalnızca tek bir anının veya bağımsız bir düşüncenin karşılığı değildir.[1][2]
BİLGİNİN DÜZENLENMESİ
Şemalar, her karşılaşmada bütün ayrıntıların yeniden değerlendirilmesini gerektirmeden hızlı anlamlandırmayı mümkün kılar. Bir durumun tanıdık bir örüntüye uyduğunu düşünen kişi, neler olacağını veya nasıl davranacağını önceden kestirebilir. Bu işlev, zihinsel çabayı azaltır ve çevredeki çok sayıda bilgiyi kullanılabilir bir düzende tutmaya katkıda bulunur.[2]
Kişi şemaları başkalarıyla, benlik şemaları kişinin kendisiyle ilgili bilgileri kapsar. Rol şemaları ise belirli bir toplumsal konumdaki kişiden beklenen davranışlarla ilişkilidir. Tekrarlanan olayların sırasına ilişkin şemalar, bilişsel senaryo olarak da adlandırılır. Örneğin bir kütüphaneden kitap ödünç alma sürecinin zihinde belirli adımlarla temsil edilmesi, böyle bir senaryoya örnek olabilir.[1][2]
BEKLENTİLERİN ETKİSİ
Şemalar, eksik bilgilerin tamamlanmasını kolaylaştırırken hatalı varsayımlara da yol açabilir. Bir kişinin mesleğini bilmek, onun bütün kişilik özelliklerini bildiğimiz anlamına gelmez. Rol hakkında önceden oluşmuş beklentiler, kişinin gerçekten gösterdiği davranışlarla uyuşmayabilir. Bu nedenle bilgiyi düzenleyen yapıyla belirli bir olayın kanıtları birbirinden ayrılmalıdır.[1]
Olay şemaları kültürel çevreye ve alışkanlıklara göre farklılaşabilir. Sık tekrarlanan davranış sıraları kimi zaman bilinçli bir değerlendirme yapılmadan işler. Şema kavramı, bilişsel psikolojide bu düzenleme süreçlerini; sosyal psikolojide ise insanların kendilerini ve başkalarını nasıl yorumladığını anlamak için kullanılır. Kavram, zihinsel kolaylık ile yorum hatalarının aynı süreçten doğabilmesini açıklamaya yardımcı olur.[1][2]