Bitki ikincil metabolizması, bitkilerin büyüme ve temel yaşamsal süreçlerle doğrudan sınırlı olmayan çok çeşitli bileşikler üretmesini sağlayan biyokimyasal yolakları ifade eder. Bu bileşiklere günümüzde sıklıkla “özelleşmiş metabolitler” de denir. “İkincil” sözcüğü, bileşiklerin önemsiz olduğu anlamına gelmez: bazıları bitki yapısı, gelişimi ve çevreye tepkilerinde önemli roller oynar [1].
Bileşik çeşitliliği
Bitkiler çok sayıda küçük organik molekül üretir. Alkaloitler, flavonoitler, terpenler ve antosiyaninler bu metabolit çeşitliliğine örnektir [1]. Özelleşmiş metabolitlerin üretiminde temel metabolizmanın sağladığı öncül maddeler kullanılır; enzimler bu maddeleri farklı kimyasal ürünlere dönüştürür [1][2]. Üretim, bitki türüne ve biyolojik bağlama göre değişebilir; araştırmalar bu bileşiklerin nasıl üretildiğini, bitkide nerede bulunduğunu ve hangi işlevleri üstlendiğini inceler [1].
İşlevleri ve sınıflandırma
Bazı metabolitler otçullara veya hastalık etmenlerine karşı savunmaya katkıda bulunur. Bitkilerin ürettiği kimyasallar böcek davranışlarını etkileyebilir; flavonoitler ve bazı başka bileşikler ultraviyole ışınımına karşı korumada rol oynayabilir [1]. Bununla birlikte bu moleküllerin işlevleri yalnızca savunmayla sınırlı değildir. Araştırmalar, ikincil metabolitlerin bazılarının bitki büyümesini düzenleyebildiğini veya birincil metabolitlerin öncülleri olarak işlev görebildiğini gösterir [2].
Bu nedenle “birincil” ve “ikincil” metabolizma ayrımı yararlı bir sınıflandırma olsa da, biyolojik işlevlerin her zaman kesin çizgilerle ayrıldığı düşünülmemelidir. Bazı bitki bileşiklerinin rolü ve üretim biçimi hakkında hâlâ araştırma yürütülmektedir [1]. Alanın güncel çalışmaları, kimyasal yapıların tanımlanmasının yanı sıra bu bileşiklerin bitki içindeki konumlarını, biyosentezlerinde görev alan genleri ve çevresel etkileşimlerini de ele alır [1][2].