Boğaz vadi, Türkçe coğrafya öğretiminde akarsuyun uzanışı dağ sıralarını enine keserek oluşturduğu vadi türü için kullanılan addır. Bu vadiler dar tabanlı ve dik yamaçlı olabilir; eğitim kaynaklarında kesitleri çoğunlukla U biçimli olarak tanımlanır. Terim, yalnızca dik yamaçlı her vadinin adı değildir: oluşum açıklamasında akarsuyun dağ sırasını yarıp geçmesi belirleyicidir. [1]
Oluşumu ve özellikleri
Akarsu, dağlık bir engeli keserek akışını sürdürürken yatağını aşındırabilir ve vadisini derinleştirebilir. Türkiye’de bu yer şekli, özellikle kıyı çizgisine paralel uzanan sıradağları akarsuların enine kestiği örneklerle açıklanır. MEB’in coğrafya materyali boğaz vadileri, dağları dikine kesip geçen akarsularla ve dar tabanlı, dik yamaçlı biçimleriyle ilişkilendirir. [1] Kayaçların özellikleri, akarsuyun aşındırması ve bölgenin jeolojik geçmişi vadinin biçiminde rol oynayabilir; her örneğin gelişimi yerel koşullara bağlıdır.
Benzer yer şekillerinden ayrımı
Boğaz vadi, kanyon ve gorge gibi terimlerle doğrudan eş anlamlı kabul edilmemelidir. Türkçe ders kaynakları kanyon vadileri, çoğunlukla yatay tabakalı ve farklı dirençteki kayaçların aşınmasıyla gelişen ayrı bir vadi türü olarak anlatır. [1] İngilizce jeomorfoloji söz varlığında da canyon ve gorge için kullanılan boyut ve biçim ayrımları kaynaklara göre değişebilir; ABD Arazi Yönetimi Bürosu sözlüğü kanyonu gorge’dan büyük tanımlar. Bu tanım İngilizce terimlerin kullanımıyla ilgilidir, Türkçe boğaz vadi sınıflamasının ölçütü değildir. [2]
Vadiler zaman içinde akarsu aşındırması ve başka yüzey süreçleriyle değişebilir. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu, Büyük Kanyon örneğinde Colorado Nehri’nin milyonlarca yıllık aşındırıcı etkisini açıklar; bu, boğaz vadilerin tümü için aynı oluşum öyküsü sayılmaz. [3]