Boyunduruk, özellikle öküz gibi koşum hayvanlarını sabana, arabaya veya başka bir yüke bağlamak için kullanılan bir koşum aracıdır. Yapısı ve hayvana takılış biçimi yöreye, hayvan türüne ve yapılacak işe göre değişebilir. Bu nedenle sözcük tek bir biçimde yapılmış aracı değil, hayvan gücünü işe aktarmaya yarayan farklı düzenekleri kapsar. [1] [2]
Yapısı ve türleri
Öküz çiftlerinde kullanılan boyunduruk, hayvanların birlikte çekiş yapmasını sağlayan bir kiriş ve bağlantı parçalarından oluşabilir. Bazı türler boyun çevresine otururken baş boyunduruğu boynuzların gerisine yerleştirilip bağlarla tutturulur. Tarımda aracın sabana ya da başka bir çekilen yüke bağlanması için zincir veya benzeri bağlantılar kullanılabilir. FAO’nun hayvan gücüyle tarıma ilişkin belgesinde tek hayvan boyunduruğu, boyun boyunduruğu ve baş boyunduruğu ayrı düzenekler olarak açıklanır; baş ile araç arasına koruyucu bir dolgu konulması da belirtilir. [1]
Boyunduruğun ölçüsü ve yerleşimi hayvanın bedenine uygun olmalıdır. FAO belgesi, baş boyunduruğunda hayvanın yaralanmasını önlemek amacıyla baş ile araç arasına yumuşak bir dolgu konulmasını tarif eder. Bu ayrıntı, koşumun yalnızca çekiş gücünü aktarmakla kalmadığını, hayvanla temas eden bir araç olduğunu da gösterir. [1]
Tarımsal kullanım ve yerel adlar
Boyunduruk, saban sürme ve yük çekme gibi işlerde hayvanların kuvvetini tarım aracına aktarır. Doğu Anadolu ağızlarını inceleyen tematik çalışma, boyunduruğu toprağı işlemede öküz, manda veya katır gibi hayvanların boynuna takılan araç olarak tanımlar; ayrıca bölgelerde kullanılan farklı adları kaydeder. Bu derleme, belirli bir bölgenin söz varlığını yansıtır; Türkiye’nin tüm yörelerindeki adların eksiksiz listesi olarak değerlendirilmemelidir. [2] Oxford sözlüğündeki “yoke” maddesi de öküzlerin yük çekebilmesi için boyunlarına takılan ahşap parçayı tanımlar. [3]