Cenevre Protokolü, savaşta boğucu, zehirli veya benzeri gazların ve bakteriyolojik savaş yöntemlerinin kullanımını yasaklayan uluslararası belgedir. Tam adı, savaşta bu gazların ve bakteriyolojik yöntemlerin kullanımının yasaklanmasına ilişkindir. Protokol 17 Haziran 1925’te Cenevre’de imzaya açıldı. Birleşmiş Milletler Antlaşmalar Koleksiyonu, anlaşmanın bu tarih ve yerde sonuçlandığını, 9 Mayıs 1926’yı ise yürürlük bilgisi olarak kaydeder; tarafların onay ve katılım işlemleri ayrı tarihlerde gerçekleşmiştir. [1]
Tarihsel bağlam ve kapsam
Birinci Dünya Savaşı’nda zehirli gazların geniş ölçekte kullanılması, savaşta kimyasal silahların kullanımını kısıtlama girişimlerine ivme kazandırdı. Protokolün adı ve metni hem gazları hem de bakteriyolojik savaş yöntemlerini kapsar. OPCW, belgeyi kimyasal ve biyolojik silahların savaşta kullanımını yasaklayan 1925 tarihli protokol olarak açıklar. [2]
Protokolün temel odağı silahların kullanımıdır; kimyasal silahların geliştirilmesini, üretilmesini veya bulundurulmasını bütünüyle yasaklayan kapsamlı bir silahsızlanma sözleşmesi değildir. OPCW, bu sınırlamayı açıkça belirtir ve sonraki Kimyasal Silahlar Sözleşmesi’nin geliştirme, üretim, stoklama ve kullanım gibi daha geniş alanları kapsadığını açıklar. Bu nedenle iki belgeyi aynı kapsamdaymış gibi sunmamak gerekir. [2]
Çekinceler ve sonraki anlaşmalar
Bazı devletler protokole katılırken, düşman tarafın yasağı çiğnemesi hâlinde kendilerinin de yükümlülükten kurtulabileceğini öne süren karşılıklılık çekinceleri bildirdi. OPCW, bu tür çekincelerin protokolün başlangıçtaki uygulama biçimini etkilediğini ve bazı devletlerin daha sonra çekincelerini geri çektiğini kaydeder. Birleşmiş Milletler Antlaşmalar Koleksiyonu, devletlerin imza, onay, katılım ve çekince kayıtlarını ayrı ayrı listeler. [1][2]
Protokol, kimyasal ve biyolojik silahların kullanımına yönelik erken dönem uluslararası yasaklardan biridir. Daha sonraki sözleşmelerle birlikte, silahların yalnızca savaşta kullanımını değil, geliştirilmesi ve stoklanması gibi başka faaliyetleri de kapsayan uluslararası düzenlemeler oluşmuştur. [2]