Codex Cumanicus, Kumanların ya da Kuman-Kıpçakların Orta Çağ Türkçesine ait sözlük ve metinleri Latin harfleriyle kaydeden el yazması bir derlemedir. Venedik’teki Biblioteca Nazionale Marciana’da korunan eser, Türk dilleri tarihi ve Karadeniz çevresindeki çok dilli temaslar için önemli bir kaynaktır. İlk satırında 1303 tarihi yer alır; ancak bu kayıt, elimizdeki nüshanın kesin olarak o yıl yazıldığı anlamına gelmez. Encyclopaedia Iranica, yazım yanlışlarından hareketle mevcut metnin daha sonraki bir kopya olduğunu belirtir. [1]
İçeriği ve düzeni
El yazmasının bölümleri farklı diller ve kullanım amaçlarıyla ilişkilendirilir. İlk bölümde Latince, Farsça ve Kıpçakça sözlük malzemesi bulunur. Sonraki bölümde Kıpçakça-Almanca ve Kıpçakça-Latince sözcük listeleri, dil bilgisi örnekleri ve dinî metin çevirileri yer alır. Bu içerik, eserin yalnızca bir sözlük olmadığını; dil öğrenimi, pratik iletişim ve dinî çalışmalar için de kullanıldığını düşündürür. Farsçanın derlemede neden yer aldığı kesin biçimde açıklanamamıştır; ticarette ortak dil olarak kullanılmış olabileceği öne sürülür. [1]
Tarihi ve önemi
Iranica’ya göre ilk bölüm, bölgede çalışan İtalyan tüccarlar ya da Fransisken din adamlarınca hazırlanmış olabilir; ikinci bölümün Almanca konuşan din adamlarınca eklendiği düşünülür. Bunlar, eserin oluşumuna ilişkin araştırmacı değerlendirmeleridir; kesinleşmiş yazar bilgileri değildir. Derlemenin dil malzemesi, Kuman-Kıpçak Türkçesinin söz varlığı ve dil yapısı hakkında inceleme olanağı sunar. [1]
Eser, Petrarca’nın kitaplığıyla ilişkilendirilmiş ve 1362’de Venedik Cumhuriyeti’ne bağışladığı koleksiyonun parçası olmuştur. Macar Bilimler Akademisi Kütüphanesinin çevrimiçi kataloğu, Géza Kuun’un yayına hazırladığı tıpkıbasım edisyonunu ve Lajos Ligeti’nin girişini kaydeder. Bu edisyon, el yazmasının araştırma ve karşılaştırmalı dil incelemelerinde erişilebilir bir kopyasını sağlar. [1][2]