Dîvânu Lugâti't-Türk, Kâşgarlı Mahmud'un 11. yüzyılda hazırladığı Türk dili sözlüğüdür. Arapça açıklamalarla Türkçe kelimeleri tanıtan eser, farklı Türk topluluklarının dil özelliklerini bir araya getirir. Başlıca amacı Arapça bilenlere Türkçeyi öğretmek ve bu dilin anlatım zenginliğini göstermektir. Yalnızca kelime karşılıkları vermesiyle değil, dil ve kültür malzemesini birlikte kaydetmesiyle önem taşır.[1]
İÇERİK VE YÖNTEM
Eserde yaklaşık sekiz bin madde başı bulunur. Kelimelerin anlamları atasözleri, deyimler ve şiir parçalarıyla açıklanır; bazı kelimelerin hangi Türk topluluğunda kullanıldığı belirtilir. Böylece sözlük, yazıldığı dönemin söz varlığı kadar ağız farklılıkları ve sözlü edebiyatı hakkında da veri sunar. Dilbilgisine ilişkin açıklamalar, ses ve biçim özelliklerinin tarihsel incelenmesine yardımcı olur.[1]
Kişi, boy ve yer adları ile gündelik hayata ilişkin bilgiler, eserin kullanım alanını dil araştırmasının ötesine taşır. Bununla birlikte kitapta yer alan bilgilerin 11. yüzyıldaki derleme ve sınıflandırma koşullarına ait olduğu göz önünde tutulmalıdır.[1]
HARİTA VE BELGE MİRASI
Eserin içerdiği dünya haritası, Türk topluluklarının dağılımını döneminin coğrafi anlayışı içinde gösterir. UNESCO, yazmayı dilbilgisi ve sözlükçülüğün yanı sıra etnografya ve haritacılık bakımından da önemli bir belge olarak değerlendirir. Bu özellikler, metni farklı disiplinlerin ortak araştırma kaynaklarından biri haline getirir.[2]
Dîvânu Lugâti't-Türk yazması, Türkiye'nin başvurusuyla 2017'de UNESCO Dünya Belleği Uluslararası Sicili'ne kaydedildi. Eser İngilizce ve Rusçanın yanı sıra çeşitli Türk dillerine çevrildi. Bu dolaşım, ortak dil mirasının farklı coğrafyalardaki araştırmacılar tarafından karşılaştırmalı biçimde incelenmesini kolaylaştırmaktadır.[2]