Deizm, Tanrı'nın varlığını kabul ederken dinî bilginin temelinde insan aklını ve doğanın incelenmesini öne çıkaran felsefi yaklaşımlar için kullanılan addır. Vahiy, peygamberlik ve dinî kurumların otoritesi bu çerçevede sorgulanır. Terim Latince deus sözcüğünden gelir. Tarih boyunca deist diye nitelenen düşünürler, bütün dinî ve ahlaki konularda aynı görüşleri savunmamıştır.[1]
ERKEN MODERN TARTIŞMALAR
Deizm adı, Avrupa'da on altıncı yüzyıldan itibaren dinî tartışmalarda kullanılmaya başladı. Pierre Viret'nin 1564 tarihli eserinde, kendilerini ateistlerden ayırmak isteyen deistlerden söz edilir. Kavramın sonraki yayılışı, Hristiyan öğretisinin akılla ilişkisi üzerine yürütülen tartışmalarla bağlantılıdır. Başlangıçta karşıtların kullandığı suçlayıcı anlamlarla düşünürlerin kendilerini tanımlama biçimleri her zaman örtüşmüyordu.[1]
AKIL VE DOĞAL DİN
İngiliz deistleri arasında Lord Herbert, John Toland ve Matthew Tindal öne çıkar. Bu çevrelerde aklın evrensel dinî doğrulara ulaşabileceği düşüncesi, kutsal metinlerin güvenilirliği ve din adamlarının yetkisine yönelik eleştirilerle birlikte işlenmiştir. Mucizelerin değerlendirilmesi de tartışmanın parçasıdır. Doğal din arayışı, insanlarda ortak bulunduğu kabul edilen düşünme yetisini bir ölçü olarak kullanır.[1]
YAKLAŞIMLARIN ÇEŞİTLİLİĞİ
Bazı deistler vahye dayalı öğretilerden belirgin biçimde uzaklaşırken Hristiyan deistler olarak anılan bazı düşünürler akıl ile Hristiyanlığın bağdaşabileceğini savunmuştur. Ahiret ve ahlak konularında da farklı tutumlar görülür. Örneğin Lord Herbert, Tanrı'nın yanı sıra ahiret inancını korumuştur. Bu çeşitlilik nedeniyle deizm, bütün mensupları aynı ayrıntılara inanan tek bir mezhep gibi ele alınamaz.[1]