Delik iddiası, genel görelilik bağlamında uzay-zamanın fiziksel niteliğini ve kuramların belirlenimciliğini tartışan bir düşünce argümanıdır. Adındaki “delik”, kara delik ya da uzayda gerçek bir boşluk değildir: argümanın tarihsel biçiminde, madde bulunmadığı varsayılan bir uzay-zaman bölgesini anlatır. Albert Einstein, genel kovaryant kütleçekim kuramlarını araştırırken argümanı 1913’ün sonlarında geliştirdi. Modern tartışmada mesele, aynı fiziksel durumu farklı matematiksel betimlemelerin temsil edip etmediği ve uzay-zaman noktalarının bağımsız fiziksel gerçekliği olup olmadığıdır. [1][2]
Argümanın temel yapısı
Genel görelilikte kütleçekim alanı ve madde, uzay-zaman üzerinde tanımlanan matematiksel alanlarla betimlenir. Tarihsel düşünce deneyinde, madde bulunmayan bölgenin dışındaki alanlar sabit tutulurken, bölgenin içindeki değerlerin farklı biçimde eşleştirilebileceği düşünülür. Uzay-zaman noktaları kendi başlarına fiziksel olarak ayırt edilebilir sayılırsa, aynı dış koşullara uyan farklı çözümler varmış gibi görünür. Einstein bu sonucu, genel kovaryansın belirlenimciliği tehdit ettiği yönünde yorumlamıştı. [1]
Modern yorumlar
Güncel felsefi değerlendirmelerde argüman, çoğunlukla difeomorfizma dönüşümleri ve kuramlardaki matematiksel fazlalık üzerinden incelenir. Dönüşüm, gözlenebilir ilişkileri değiştirmeyen farklı matematiksel etiketler veriyorsa, dönüşüm öncesi ve sonrası betimlemeler ayrı fiziksel durumlar sayılmayabilir. Bu yaklaşım, argümanın genel göreliliğin basitçe belirlenimci olmadığını kanıtladığı sonucunu engeller; fakat uzay-zaman realizmi hakkındaki felsefi tartışmayı ortadan kaldırmaz. [1][2]
Gomes ve Butterfield’ın incelemesi, argümanın hem tarihsel kökenini hem de daha sonraki yorumlarını ele alır; ayrıca güncel tartışmaların tümüyle kapanmadığını gösterir. Bu nedenle delik iddiası, tek başına bir fiziksel gözlem ya da deney sonucu olarak değil, kuramın matematiksel betimleriyle fiziksel gerçeklik arasındaki ilişkiyi sorgulayan bir argüman olarak anlatılmalıdır. “Delik” sözcüğünü kara deliklerle karıştırmak da kavramı yanlış tanımlar. [2]