Devletsiz toplum, siyasal düzenin ülke çapında merkezî bir devlet kurumunda toplanmadığı toplumsal örgütlenmeleri tanımlamak için kullanılan bir kavramdır. Antropoloji ve tarih yazımında terim, devlet kurumlarının ortaya çıkışını veya farklı siyasal düzenleri karşılaştırırken kullanılır. “Devletsiz” ifadesi, toplumsal kuralların, karar alma süreçlerinin ya da siyasal ilişkilerin bulunmadığı anlamına gelmez. Kavram, farklı kurumları tek bir modele indirgememek için bağlam içinde değerlendirilmelidir. [1][2]
Siyasal örgütlenme ve tarihsel bağlam
Devletin oluşumunu inceleyen yaklaşımlar, avcı-toplayıcı gruplardan merkezî devletlere uzanan tarihsel değişimi ele alır. Ancak bu tür bir karşılaştırma, devlet öncesi toplulukların hepsinin aynı yapıda olduğu ya da tek bir gelişme çizgisini izlediği sonucunu vermez. Toplumların siyasal ilişkileri kendi tarihleri ve koşulları içinde incelenmelidir. Bu nedenle “devletsiz toplum” geniş bir analitik başlıktır; belirli bir yönetim biçiminin veya kurumlar listesinin adı değildir. [1]
Kavramın sınırları
Terimle ilgili tartışmalardan biri, akrabalığın devlet bulunmayan toplumlarda toplumsal ve siyasal düzenin temel ve yeterli açıklaması sayılmasıdır. Antropoloji tarihindeki bu varsayım eleştirilmiş; akrabalığın her toplumda tek başına bütünleşmeyi açıkladığı fikrine karşı çıkılmıştır. Dolayısıyla toplumsal ilişkileri yalnızca soy veya akrabalık üzerinden açıklamak yanıltıcı olabilir. “Devletsiz” nitelemesi de bir toplumu daha basit, eksik ya da kuralsız saymak için kullanılmamalıdır. Bu kategori, devlet merkezli siyasal örgütlenmelerle farklı düzenleri karşılaştırmaya yardımcı olur; fakat tek başına toplumun karmaşıklığı, kurumları veya üyelerinin yaşamı hakkında ayrıntılı bilgi vermez. Araştırmalarda terimin kapsamı ve kullanıldığı tarihsel bağlam açıkça belirtilmelidir. [2]