Dik açıklık, ekvatoral gök koordinat sisteminde bir gök cisminin gök ekvatorunun ne kadar kuzeyinde ya da güneyinde bulunduğunu belirten açısal koordinattır. Gök küresi üzerinde ölçülen bu konum, Dünya üzerindeki enleme benzetilebilir; ancak gök cisimlerinin konumunu tanımlar. Dik açıklık, sağ açıklıkla birlikte bir cismin gökyüzündeki koordinatlarını verir ve cismin Dünya’ya uzaklığını göstermez. [1][2]
Ölçüm ve gösterim
Dik açıklık gök ekvatorundan ölçülür. Gök ekvatorundaki değer 0°’dir; kuzey gök kutbunda +90°, güney gök kutbunda −90° olur. Buna göre kuzey gök yarımküresindeki konumlar pozitif, güney yarımküresindekiler negatif değer alır. Koordinat derece cinsinden belirtilebilir. Gök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine izdüşümüdür; gök kutupları ise Dünya’nın dönme ekseninin gök küresiyle kesiştiği yönlerdir. [1][2]
Dik açıklık ile sağ açıklık farklı koordinatlardır. Dik açıklık kuzey-güney yönündeki açısal uzaklığı verirken sağ açıklık gök ekvatoru boyunca ölçülür. Sağ açıklığın sıfır noktası ilkbahar ekinoksu referansıdır ve değerleri çoğunlukla 0 ile 24 saat arasında saat birimleriyle ifade edilir. İki koordinat birlikte gök küresindeki bir konumu belirler. [1]
Kullanım ve kapsam
Ekvatoral koordinatlar gök haritalarında ve teleskopla gözlem hedeflerinin belirtilmesinde kullanılır. Dik açıklık, gözlemcinin bulunduğu yere göre değişen yerel ufuk koordinatlarından farklı olarak gök ekvatoruna göre tanımlanır. Bu nedenle bir cismin dik açıklığı, coğrafi enlemle aynı şey değildir; yalnızca iki koordinat sistemi arasında benzerlik kurulabilir. [1][2]
Hassas astronomik ölçümlerde koordinat değerlerinin hangi referans sistemine göre verildiği önem taşır. JPL’nin tanımında dik açıklık, gök ekvatorunun kuzeyinde veya güneyinde ölçülen açısal uzaklıktır; koordinatın yönü ve referans çerçevesiyle birlikte yorumlanması gerekir. Bu tanım, dik açıklığın gökyüzündeki konumu belirtmek için kullanıldığını, tek başına uzaklık ya da gözlemcinin ufuk üzerindeki yüksekliğini bildirmediğini açıklar. [2]