Dikey hız, bir cismin dikey konumunun zamana göre değişimini ifade eder. Fizikte hız yönlü bir büyüklük olduğundan, dikey hız yukarı veya aşağı yönlü olabilir; işareti seçilen koordinat sistemine bağlıdır. Yüksekliğin zamana göre değişim oranı, belirli bir zaman aralığında yükseklik farkının geçen zamana bölünmesiyle bulunur. Bu genel kavram, havacılıkta uçağın tırmanma veya alçalma oranını anlatmak için de kullanılır. [1][2]
Havacılıkta ölçüm
Uçaklarda dikey hız, dikey hız göstergesiyle (VSI) izlenir. Geleneksel gösterge statik basınç sistemini kullanır: uçağın irtifası değişirken ortam hava basıncının değişme hızı, tırmanış veya alçalış göstergesine aktarılır. Değer genellikle dakika başına fit (ft/dak) ile ifade edilir. Gösterge basınç değişimine tepki verdiği için irtifa değişiminin başlamasıyla okunan değer arasında kısa bir gecikme olabilir; türbülans da ibrenin dalgalanmasına yol açabilir. [2]
Uçuşta kullanımı
Pilotlar dikey hız bilgisini tırmanma, alçalma ve yaklaşma sırasında uçağın irtifa değişimini izlemek için kullanır. Aletli uçuş usullerinde belirli bir uçuş yolu açısı için gereken tırmanma veya alçalma oranı yer hızıyla birlikte değerlendirilir: aynı yol açısını korumak için yer hızı yükseldiğinde gereken dikey hız da artar. FAA’nın alçalma oranı tablosu bu ilişkiyi, yer hızına karşılık gelen dakikada fit değerleriyle gösterir; tabloda bulunan değerler operasyon sınırlarını aşacak biçimde kullanılmamalıdır. [3]
Dikey hız tek başına uçağın bütün hareketini veya uçuş durumunu açıklamaz. Yatay hareketle aynı ölçü değildir ve gösterge değeri diğer uçuş bilgileriyle birlikte yorumlanır. Terim, havacılık dışındaki hareket problemlerinde de dikey konumun zamanla nasıl değiştiğini anlatır; bu nedenle kapsamı yalnızca uçak göstergeleriyle sınırlı değildir. [1][2]