Ekinoks, Güneş’in görünür yıllık hareketi sırasında ekliptik ile gök ekvatorunun kesiştiği iki konumdan biri ya da Güneş’in bu konumdan geçtiği andır. Bu geçişte Güneş’in dik açıklığı sıfır olur; Güneş gök ekvatorunu güneyden kuzeye veya kuzeyden güneye geçer. Ekinokslar her yıl mart ve eylül aylarında gerçekleşir. Sözcüğün kökeni Latince “eşit gece” anlamındaki ifadedir; ancak bu ad, her yerde gece ve gündüzün tam eşit sürdüğü anlamına gelmez. [1][2]
Mevsimlerle ilişkisi
Dünya’nın dönme ekseninin yörünge düzlemine göre eğik olması, yıl boyunca Güneş ışınlarının dik geldiği enlemin değişmesine ve mevsimlerin oluşmasına yol açar. Mart ve eylül ekinokslarında Güneş’in merkezi gök ekvatorunu keser. Kuzey Yarımküre’de mart geçişi astronomik ilkbaharın, eylül geçişi astronomik sonbaharın başlangıcı kabul edilir; Güney Yarımküre’de mevsimler ters sıradadır. Ekinoks belirli bir takvim gününe sabitlenmiş değil, Dünya’nın hareketine bağlı kesin bir astronomik andır; bu nedenle takvim tarihi yıldan yıla değişebilir. [1][3]
Gündüz ve gece
Ekinoks sırasında Dünya’nın iki yarımküresi aydınlanma bakımından yaklaşık dengededir. Bununla birlikte, ölçülen gündüz süresi çoğu yerde tam on iki saat olmaz. Gündoğumu ve günbatımında Güneş’in diskinin kenarının esas alınması ve atmosferin ışığı kırarak Güneş’i ufkun üzerinde görünür kılması, gündüz süresini uzatır. Bu yüzden gece ve gündüzün eşit uzunlukta olduğu tarih, ekinoks anıyla aynı olmayabilir; fark gözlemcinin enlemine göre değişir. [1][3] Ekinoks kavramı, Güneş’in gök ekvatorunu kestiği anı tanımlar; “eşit gece” sözü ise yaklaşık durumu anlatan tarihsel addır. [2]