Hareke, Arap harfli yazıda harfin okunuşuna veya sesletimine ilişkin bilgi veren işaretler için kullanılan terimdir. Dar anlamda fetha, kesra ve damme kısa ünlüleri gösterir: sırasıyla /a/, /i/ ve /u/. Fetha harfin üstüne, kesra altına, damme ise üstüne yazılır. Modern Arapça metinlerde bu kısa ünlü işaretleri çoğu zaman kullanılmadığından, okur sözcüğü bağlam ve dil bilgisi bilgisiyle seslendirir; öğretim metinlerinde veya okunuşun açıklığa kavuşturulmasının gerektiği yerlerde işaretlere başvurulabilir. [1]
İşaret türleri ve işlevleri
Hareke, harfleri birbirinden ayırt eden noktalardan farklıdır: harf noktaları yazıbirimin kimliğini belirlemeye, harekeler ise okunuşa dair ek bilgi vermeye yarar. Türkçe kaynaklarda “hareke” sözcüğü bazen daha geniş biçimde, Arap yazısındaki başka sesletim işaretlerini de kapsayacak şekilde kullanılır. Bu nedenle terimin kapsamı metne ve inceleme geleneğine göre değişebilir. Fetha, kesra ve damme kısa ünlülerle ilgili temel işaretlerdir; bunların her dildeki ses değerini birebir aynı kabul etmek doğru değildir. [1][2]
Türkçe metinlerde kullanımı
Arap harfleriyle yazılmış Türkçe metinlerde harekeler, özellikle ünlüleri ve hecelemeyi belirginleştirmek için kullanılmıştır. Osmanlı Türkçesi metinleri üzerine yayımlanan bir araştırma, bu işaretlerin ünlüleri daha iyi ifade etmeye ve doğru hecelemeye yardımcı olduğunu belirtir. Bununla birlikte, harekeli yazım bütün metinlerde aynı ölçüde uygulanmamıştır. Dolayısıyla bir metinde harekenin bulunması veya bulunmaması, tek başına o metnin kesin okunuşunu ya da dönemin bütün söyleyiş özelliklerini ortaya koymaz; tarihî metinler başka dilsel ve yazımsal özelliklerle birlikte değerlendirilir. [2]