Payanda, bir duvarı veya başka bir yapı bölümünü desteklemek, yapının sağlamlığını artırmak için kullanılan yapı elemanıdır. Mimari sözlüklerde genellikle duvara bitişik, dikey ve kütlesel bir destek olarak tanımlanır; kemer veya tonozların oluşturduğu yatay itkiye karşı koymaya da yardımcı olabilir. Malzemesi ve biçimi yapının tasarımına, taşıdığı yüklere ve inşa tekniğine göre değişir. Sözcük, gündelik Türkçede maddi ya da mecazi destek anlamında da kullanılabilir. [1]
Yapısal işlevi ve biçimleri
Kemer ve tonozlar yükleri yalnızca aşağıya değil, yanlara doğru da iletebilir. Duvara bitişik payanda bu kuvvetlere karşı koyan kütleyi sağlar; yüklerin taşıyıcı sisteme aktarılmasına katkıda bulunur. İspanya Kültür Varlıkları Mirası Sözlüğü, payandaların taş, tuğla veya beton gibi dayanıklı malzemelerden yapılabildiğini ve bazı yapılarda destek işlevinin uçan kemerle sağlanabildiğini belirtir. [1]
Uçan payandada destek, duvara doğrudan bitişik kütleyle sınırlı değildir: Bir kemer, yapının kuvvetlerini dışarıdaki destek noktasına iletir. Bu çözüm özellikle Gotik mimarinin bazı büyük yapılarında görülür. Ancak “payanda” sözcüğünün kullanıldığı her destek, aynı biçime veya işleve sahip değildir; tarihî yapılar incelenirken terimin bağlamına bakılmalıdır. [1]
Tarihî yapılarda kullanımı
Payandalar farklı dönem ve yapı türlerinde sağlamlaştırma amacıyla kullanılmıştır. Anadolu Selçuklu kervansaraylarını konu alan akademik bir araştırma, beden duvarlarını destekleyen bu elemanların söz konusu yapılardaki kullanımını inceler ve büyük ölçekli kervansaraylarda yaygınlıklarına dikkat çeker. Bu çalışma belirli bir yapı grubuna ilişkindir; bulguları bütün dönem ve mimari geleneklere genellemek doğru olmaz. [2]
Bir payandanın yeri, biçimi ve malzemesi, yapının taşıyıcı düzeni ve onarım geçmişi hakkında ipuçları verebilir. Bununla birlikte tek başına biçiminden hareketle yapının tarihi veya teknik özellikleri hakkında kesin sonuca varılamaz; değerlendirme, yapının bütünüyle birlikte yapılmalıdır. [1][2]