Spoonerism, konuşurken iki veya daha fazla sözcüğün ses parçalarının yer değiştirmesiyle oluşan dil sürçmesi türüdür. Genellikle sözcüklerin başlangıç sesleri değişir ve sonuç beklenmedik, bazen de mizahi bir ifade olur. Terim, bu tür hataların istemsiz biçimde ortaya çıkmasını anlatmak için kullanılır; benzer ses değişimleri bilerek kelime oyunu amacıyla da yapılabilir. [1][2]
Dilsel özellikleri
Spoonerism yazıdaki harflerden çok konuşma sesleriyle ilgilidir. Dilbilimsel çalışmalarda bu tür olaylar konuşmanın ses birimlerinin sıralanışındaki yer değiştirmeler olarak incelenmiştir. Donald G. MacKay’in 1970 tarihli araştırması, doğal Almanca konuşmada kaydedilmiş 124 spoonerism örneğini ele almış; değişen seslerin çevrelerindeki seslerle belirli örüntüler gösterebildiğini bildirmiştir. Bu çalışma, spoonerism örneklerinin yalnızca ilk harflerin takası gibi basitleştirilemeyeceğini gösterir. Daha geniş bir dilbilim terimi olan metatez seslerin yer değiştirmesini kapsar; spoonerism ise özellikle sözcükler arasında gerçekleşen değişimler için kullanılan addır. [2]
Adın kökeni ve örnekler
Ad, Oxford’daki New College’da görev yapmış İngiliz din adamı ve akademisyen William Archibald Spooner’ın (1844–1930) soyadından gelir. Oxford Advanced Learner’s Dictionary terimi, Spooner’ın konuşurken bu tür hataları yaptığı yönündeki anlatıya bağlar. Bununla birlikte, Spooner’a atfedilen ünlü sözlerin gerçekliği tartışmalıdır: World Wide Words, pek çok meşhur örneğin Oxford öğrencilerince uydurulduğunu ve Spooner’ın bu tür ses değişimlerini nadiren yapmış olabileceğini aktarır. Bu nedenle söz konusu örnekleri kesin biyografik alıntılar gibi sunmak doğru değildir. [3][4]
Spoonerism, istemsiz bir konuşma hatası olarak tanımlanabildiği gibi, mizah için bilinçli biçimde kurulmuş bir söz oyunu şeklinde de kullanılabilir. Bu ikinci durumda seslerin değişimi kaza değil, amaçtır. Terimin günlük ve sözlük kullanımındaki tanımı çoğunlukla istemsiz değişime odaklansa da, araştırma ve mizah bağlamlarında planlı örneklere de rastlanır. [1][2]