Tekel, belirli bir mal veya hizmet piyasasında tek bir satıcının bulunduğu ve rakiplerin pazara girişinin önemli engellerle sınırlandığı piyasa yapısıdır. Kavram ekonomik incelemelerde piyasanın sınırlarıyla birlikte değerlendirilir: Bir işletmenin belirli bir alanda tek sağlayıcı olması, bütün ekonomi içinde rakipsiz olduğu anlamına gelmez. Yakın ikame ürünlerin bulunması da piyasa gücünü değerlendirirken önem taşır.[1][2]
OLUŞUM NEDENLERİ
Tekel, hukuki düzenlemelerden, bir kaynağın kontrolünden veya üretimin maliyet özelliklerinden kaynaklanabilir. Yeni işletmelerin girmesini güçleştiren bu koşullara giriş engelleri denir. Kâr olanakları yüksek olsa bile engeller sürdüğünde yeni rakipler piyasaya kolayca katılamaz.[1]
Doğal tekelde, ölçek ekonomileri nedeniyle bütün piyasanın tek işletme tarafından karşılanması daha düşük ortalama maliyetle mümkün olabilir. Başka durumlarda patent gibi hukuki korumalar ya da gerekli bir fiziksel kaynağın kontrolü rekabeti sınırlar. Bu nedenler aynı mekanizma değildir; tekelin nasıl oluştuğunu anlamak için ayrı ayrı incelenir.[1]
FİYAT VE ÜRETİM KARARLARI
Tam rekabette işletme piyasada oluşan fiyatı veri kabul ederken tekelci işletmenin üretim miktarı fiyatı etkiler. Bununla birlikte tekelci, istediği miktarı herhangi bir fiyattan satamaz; karşısındaki talep, tüketicilerin satın alma isteği ve ödeme gücüyle sınırlıdır.[2]
Standart ekonomik modelde kârı artırmayı amaçlayan tekel, marjinal gelir ile marjinal maliyeti karşılaştırarak üretim miktarını belirler. Fiyatın marjinal maliyetin üzerinde oluşması, rekabetçi duruma göre daha az üretim ve kaynak dağılımında verimsizlik yaratabilir. Bu nedenle tekel incelemesi, işletme kârının yanında tüketici refahını ve üretim düzeyini de ele alır.[2]