Tunuslu Hayreddin Paşa, Tunus'taki idarî reformları ve Osmanlı sadrazamlığıyla tanınan devlet adamı ve düşünürdür. On dokuzuncu yüzyılda İslâm ülkelerinin yönetimi, maliyesi ve eğitiminin yenilenmesi üzerine çalıştı. Hayatının ilk dönemine ilişkin bilgiler sınırlıdır; Kafkasya'dan İstanbul'a köle olarak getirildiği, daha sonra Tunus sarayında yetiştiği bilinmektedir. [1]
TUNUS'TAKİ GÖREVLERİ
Tunus'ta Arapça ve İslâmî ilimler öğrendi; askerlikte yükselirken Fransızca çalıştı. Avrupa'ya yaptığı ziyaretlerde idarî kurumları tanıdı. Bahriye müdürlüğü ve Meclis-i Ekber başkanlığında bulundu. 1873–1877 arasında Tunus yönetiminin başına geçti. Maliyenin düzenlenmesi, borçların ödenmesi, mahkemeler, tarım ve yerel yönetimlerle ilgili reformlar yürüttü. 1875'te modern öğretim veren Sâdıkıyye okulunun açılmasını sağladı ve Zeytûne'deki eğitim düzenlemelerini destekledi. [1]
OSMANLI SADRAZAMLIĞI
II. Abdülhamid'in davetiyle İstanbul'a geldikten sonra 4 Aralık 1878'de sadrazam oldu. Temmuz 1879'a kadar süren görevinde savaş sonrası malî ve diplomatik sorunlarla uğraştı. Sadrazamlığın yetkilerini güçlendirmeyi, memurları ve mahkemeleri belirli kurallara bağlamayı önerdi. Görevden ayrıldıktan sonra da reform layihaları hazırladı. 29 Ocak 1890'da öldü; naaşının kalıntıları 1968'de Tunus'a götürüldü. [1]
REFORM DÜŞÜNCESİ
Akvemü'l-mesâlik adlı eserinde Avrupa kurumlarını inceleyerek Müslüman toplumlar için uygulanabilir düzenlemeler aradı. Yararlı yeniliklerin benimsenmesini İslâmî ilkelerle bağdaştırdı; adalet ve özgürlüğü gelişmenin koşulları arasında gördü. Yönetimde keyfiliğin sınırlandırılmasını savunsa da önerileri halktan başlayan bir siyasal hareketten çok yöneticilerin uygulayacağı reformlara dayanıyordu. Bu nedenle düşüncesi, kendi döneminin idarî sorunları ve devletin korunması amacı içinde değerlendirilir. [2]