Zeki Velidi Togan (1890–1970), Türk ve Orta Asya tarihi üzerine çalışan tarihçi ve Türkologdur. Başkırt siyasal hareketinde görev almış, daha sonra akademik çalışmalarını Türkiye ve Avrupa'da sürdürmüştür. Yazma kaynakların bulunması, yayımlanması ve tarih araştırmalarının yöntemiyle ilgili eserleriyle tanınır.[1][2]
EĞİTİMİ VE TÜRKİYE'YE GELİŞİ
10 Aralık 1890'da Başkırt bölgesindeki Küzen köyünde doğdu. Arapça, Farsça ve Rusça öğrendi; Kazan'da eğitim gördü ve öğretmenlik yaptı. Türkistan'a araştırma gezileri düzenledi. 1917 sonrasındaki Başkırt özerklik hareketinin önderleri arasında yer aldı; siyasal ve askerî görevler üstlendi.[1]
1923'te İran'a geçti. Meşhed'deki yazma araştırmaları sırasında İbn Fadlan'ın seyahatnamesini içeren bir mecmua buldu. Avrupa'daki çalışmalarının ardından 1925'te Türkiye'ye geldi; 1927'de İstanbul Darülfünununda Türk tarihi dersleri vermeye başladı.[1][2]
AKADEMİK YAŞAMI
1932 Türk Tarih Kongresi'ndeki tartışmalar sonrasında görevinden ayrılarak Viyana'ya gitti. İbn Fadlan üzerine doktorasını 1935'te tamamladı. Bonn ve Göttingen üniversitelerinde çalıştı; 1939'da İstanbul Üniversitesine döndü.[2]
1944'te Turancılık davası kapsamında tutuklandı. Mahkûmiyet kararının bozulmasının ardından tahliye edildi; 1947'de beraat etti ve 1948'de üniversitedeki görevine döndü. 1953'te yeniden açılan İslam Tetkikleri Enstitüsünün müdürü oldu. 26 Temmuz 1970'te İstanbul'da öldü.[1][2]
TARİHÇİLİĞİ VE ESERLERİ
Togan, tarihçinin kaynak dillerini öğrenmesini ve belgeleri doğrudan incelemesini önemserdi. Siyasal kişileri, onları çevreleyen toplum ve kültürden ayrı değerlendirmemeye çalıştı. Bu yaklaşım, filolojik incelemeyi geniş tarihsel yorumla birleştiren çalışmalarına yansıdı.[2]
Umumî Türk Tarihine Giriş, Tarihte Usûl ve Hatıralar başlıca kitaplarıdır. Türkistan, Bîrûnî, Hârizm dili ve Oğuz destanı üzerine de araştırmalar hazırladı.[1]