İnsan Genom Projesi, insan genomunun başvuru niteliğindeki dizisini çıkarmak amacıyla yürütülen uluslararası bilimsel araştırma programıdır. Ekim 1990'da başlayan proje Nisan 2003'te tamamlandı ve genetik, tıp ve biyoloji araştırmalarında yeni bir dönemin başlangıcı olarak kabul edilir.[1]
AMAÇLARI
Projenin temel hedefi, insan DNA'sını oluşturan bazların sırasını belirleyerek araştırmacıların kullanabileceği bir başvuru dizisi üretmekti. Bunun yanında bazı model organizmaların genomları da haritalandı ve dizilendi. Proje, DNA analizinde kullanılan teknolojilerin geliştirilmesine ve genom biliminin bir araştırma alanı olarak büyümesine de katkıda bulundu.[1]
ULUSLARARASI İŞ BİRLİĞİ
Dizileme çalışmaları Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Fransa, Almanya, Japonya ve Çin'deki 20 üniversite ve araştırma merkezinden oluşan uluslararası bir konsorsiyum tarafından yürütüldü. ABD Ulusal İnsan Genomu Araştırma Enstitüsü'ne göre projenin ABD'deki toplam finansmanı, 1991 mali yılı dolarıyla yaklaşık 2,7 milyar dolardır; bu rakam yalnız dizileme işini değil, projenin daha geniş faaliyetlerini de kapsar.[2]
TASLAKTAN TAMAMLANMAYA
Genomun yaklaşık yüzde 90'ını kapsayan çalışma taslağı Haziran 2000'de duyuruldu. Konsorsiyumun taslak diziyi anlatan makalesi 15 Şubat 2001'de Nature dergisinde yayımlandı. Nisan 2003'te ilan edilen dizi genomun yaklaşık yüzde 92'sini kapsıyordu ve 400'den az boşluk içeriyordu.[2]
Kalan boşluklar sonraki yıllarda yürütülen çalışmalarla kapatıldı. Telomerden Telomere (T2T) adlı konsorsiyum, 31 Mart 2022'de insan genomunun gerçek anlamda eksiksiz bir dizisini duyurdu.[2]
VERİ PAYLAŞIMI VE ETİK
Projede benimsenen Bermuda İlkeleri, elde edilen dizi verilerinin hızla ve herkese açık biçimde paylaşılmasını öngördü. Bu yaklaşım, verilerin dünya çapındaki araştırmacılar tarafından kısa sürede kullanılabilmesini sağladı. Ayrıca 1990'da genom araştırmalarının etik, hukuki ve toplumsal sonuçlarını inceleyen ELSI araştırma programı kuruldu.[2]